ERMENİ MACERASI

Prof.Dr. Bayram KODAMAN

Tarih geçmişten bugüne, bugünden geleceğe köprü olan bir bilimdir. Bu köprünün taşlarını ve harcını hazırlayanda tarihçilerdir. Ermeni Meselesi ile ilgili doğru kararı verebilmek, geçmiş-bugün-gelecek çizgisinde tarihi süreci doğru değerlendirebilmek için, malzemeden çalmayan ustalara ihtiyacımız vardır. Tehcir mi, yoksa Soykırım mı? Bu soruyu doğru cevaplayabilmek için, hem Ermenileri ve onların kültürünü, tarihini, bugününü, hem de Türkleri ve onların kültürünü, tarihini, bugününü bilmek lazımdır.

İşte bu tarihi süreç içerisinde, Ermenilerin asılsız iddialarını kasıtlı olarak destekleyen veya safça inanan insanlar olduğu gibi, geçmiş-bugün-gelecek köprüsünü inşa eden ve asla malzemeden çalmayan gerçek bilim adamlarından, değerli hocamız Prof. Dr. Bayram Kodaman’ın, Ermeni Meselesi ile ilgili, yirmi yılı aşkın bir süredir, yazdığı makalelerin, verdiği konferansların ve arşiv belgelerine, özellikle Fransız arşiv belgelerine dayanarak yaptığı çalışmaların bir meyvesi olan “Ermeni Macerası (Tarihi Siyasi Bir Değerlendirme)” isimli kitabı, ilgili tarafların, akademisyenlerin ve konuya ilgi duyanların hizmetine sunulmuştur.

Kitap farklı zamanlarda yazılmış ve değişik dergilerde yayınlanmış dokuz makaleden oluşmaktadır. Yazar 1-24. Sayfalar arasını teşkil eden “Ermeni Meselesi (Tarihi ve Siyasi Bir Değerlendirme)” başlıklı makalesinde; Ermeniler kimdir? Ermenistan neresidir? Tarihte müstakil bir Ermeni Devleti söz konusu mudur? Sorularına cevap aradıktan sonra tarihi seyir içerisinde Türk-Ermeni münasebetlerini değerlendirmiştir. Makalenin ilerleyen bölümlerinde, Ermenileri ayrılıkçı hareketlere iten nedenler ve Ermenilerin stratejileri, talepleri anlatıldıktan sonra tehcirden bahsetmiş ve bunun günümüzde Ermeniler tarafından nasıl kullanıldığını anlatmıştır. Yazar, olayları, Ermenilerin uluslararası siyasi platforma çekmeye çalıştığını, buna karşılık Türkiye Cumhuriyeti’nin de tarihçilere bırakmaya çalıştığını vurgularken, Ermenilerin ilm-i tarihten, Türklerinde ilm-i siyasetten  yoksun olduklarını söylemesi dikkate şayandır.

22-33. sayfaları teşkil eden “Şark Meselesi, Emperyalizm ve Ermeniler” başlıklı makalede; Ermeni Meselesi’nin ne Ermenilerin, ne de Türklerin meselesi olduğunu vurgulayan yazar, sorunu, Düvel-i Muazzama dediğimiz, İngiltere, Fransa ve Rusya’nın, “Şark Meselesi” kavramıyla tanımlanan, Osmanlı üzerindeki politikaları çerçevesinde değerlendirmektedir.

34-51. sayfalarda yer alan “Türk Ermeni İhtilafının Başlangıcı (1878-1897)” başlıklı makalede; Türk-Ermeni ilişkisinin Selçuklular dönemine kadar uzandığı ve bu ilişkinin dostluk sınırları içerisinde, 1878 yılında imzalanan Ayastefanos anlaşmasına kadar devam ettiği, bu anlaşmada Düvel-i Muazzama’nın Ermeniler lehine koydurduğu maddelerle bugüne kadar devam eden, Türk-Ermeni ihtilafının tohumlarının atıldığı anlatılıyor. Bu çerçevede aşama aşama uygulamaya konulan, Osmanlı bünyesindeki diğer milletlerin bağımsızlığını kazanmaları için de uygulanan plan çerçevesinde, Ermenilerin ve Ermeni meselesinin kat ettiği yol anlatılmaktadır.

52-60. sayfalarda yer alan “Abdülhamit ve Paul Terziyan” başlıklı makalede; Adana’daki Ermeni Piskoposu Paul Terziyan’ın Ermenilerin bir hayalden öteye geçemeyecek olan Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermenistan Devleti kurma fikrinden vazgeçerek sadece Kilikya(Adana-Maraş) bölgesinde küçük bir Ermeni Devleti kurabilmek için, Fransa’ya yolladığı bir mektup çerçevesinde, yapmak istediklerini anlatarak, II. Abdülhamid’in bu girişimleri engellemek için neler yaptığı anlatılmaktadır.

67-71. sayfalarda yer alan “Bir Amerikalı Gazeteci Gözüyle Ermeni Macerası (1897)” başlıklı makalede; Ermeni hadiselerinin, emperyalizmin meselesi, Ermeni toplumunun macerası, Osmanlı Devleti’nin iç isyanı olduğu anlatıldıktan sonra, yazar bunu desteklemek için Fransa Dış İşleri Bakanlığı Arşivi’nde bulduğu; Ermeni hadiselerini yakından incelemek üzere 1897 yılında, Türkiye’ye özel muhabir sıfatıyla gönderilen Dr. George H. Hepworth’un yazdığı rapordan istifade etmiştir.

72-85. sayfaları teşkil eden “Üç Ermeni Şarkısı ve Ermenilerin Türklere Bakışı (1891-1990)” başlıklı makalede; Millet-i Sadıka ünvanını almayı hak edecek kadar Türklerle iç içe girmiş, Osmanlı Devleti’nde, devlet kademelerinde önemli mevkilere yükselmiş bir toplumun, nasıl olup da Türklere düşman olduğu, bu Düşmanlığın nasıl bir nefrete dönüştüğü anlatılıyor. Bu düşmanlığı ve nefreti göstermesi bakımından, Ermenilere ait üç şarkıdaki kin ortaya konularak bu şarkıların tahlilleri yapılmaktadır.

86-120. sayfaları teşkil eden “I. Dünya Savaşı sırasında Ermeni Sorunu, Tehcir Meselesi ve Talat Paşa” başlıklı makalede; I. Dünya Savaşına kadar ve savaş sırasında Ermeni sorunu anlatılarak bunu takip eden tehcir olayları ve Talat Paşa’nın bunda ki rolü anlatılmaktadır.

Son iki makale ise 121-130. Sayfalarda ki “Les Racines de la Question Turco-Arménienne” başlıklı Fransızca makale ile, 131-144. Sayfaları teşkil eden “Three Armenian Songs And The Attıtudes of Adana-Maraş Armenıans Towards The Turks (1891-1909)” başlıklı makalelerdir.

Eser genel olarak değerlendirildiğinde; yakın tarihimizi ve günümüzü oldukça etkilemiş olan Ermeni Macerası’nın bilimsel bir şekilde ortaya çıkarılmış olması şüphesiz çok faydalı olmuştur. Eser kullanılan arşiv vesikaları, bir bütünlük arz eden yapısı ve akıcı üslubuyla alanında yazılmış eserler arasında önemli bir yer işgal edecektir. Bu yüzden bir an önce okuyucunun hizmetine sunulması gerekmektedir.